ÜNİTE 1: Uluslararası İlişkilerde Denge Stratejisi (1774-1914)
Osmanlı Devleti'nin zayıfladığı ve topraklarını tek başına koruyamadığı bu döneme "En Uzun Yüzyıl" denir. Devlet ayakta kalabilmek için Denge Politikası uygulamıştır.
Denge Politikası Nedir? Avrupalı büyük devletlerin (İngiltere, Fransa, Rusya) kendi aralarındaki çıkar çatışmalarından faydalanarak, birine karşı diğerini yanına çekme ve hayatta kalma stratejisidir.
1. Dış Tehditler ve Gizli Paylaşım Projeleri
- Şark Meselesi (Doğu Sorunu): Avrupalı devletlerin Osmanlı'yı Avrupa'dan, Balkanlar'dan ve en sonunda Anadolu'dan atarak topraklarını paylaşma planıdır. (İlk kez 1815 Viyana Kongresi'nde Rusya dillendirmiştir).
- Panslavizm: Rusya'nın sıcak denizlere (Akdeniz) inmek amacıyla Balkanlar'daki Slavları (Sırp, Bulgar vb.) Osmanlı'ya karşı kışkırtma politikasıdır.
- Grek Projesi: Rusya ve Avusturya'nın İstanbul merkezli eski Bizans İmparatorluğu'nu yeniden kurma hayalidir.
- Dakya Projesi: Eflak ve Boğdan'da (Romanya) Rus-Avusturya ortaklığında bağımlı bir devlet kurma tasarısıdır.
2. İç Tehditler ve Milliyetçilik İsyanları
- Sırp İsyanı: Fransız İhtilali'nin etkisiyle Osmanlı'ya karşı ilk isyan eden azınlıktır.
- Yunan İsyanı: Osmanlı'dan ayrılarak ilk bağımsızlık kazanan azınlıktır (1829 Edirne Antlaşması).
- Mısır Sorunu (Kavalalı Mehmet Ali Paşa): Mısır Valisi'nin Osmanlı'ya isyanıdır. Padişah isyanı bastırmak için Rusya'dan yardım isteyince (Hünkâr İskelesi Antlaşması), bu iç sorun bir anda uluslararası bir soruna (Boğazlar Sorunu) dönüşmüştür.
3. Demokratikleşme Adımları (Neden İlan Edildiler?)
Bu adımların ortak amacı; devleti bir arada tutmak, azınlık isyanlarını önlemek ve Avrupalıların iç işlerimize karışmasını engellemektir.
| Gelişme | Dönem | İlan Edilme Nedeni (Küresel) | En Önemli Özelliği |
|---|---|---|---|
| Tanzimat Fermanı (1839) | Sultan Abdülmecid | Mısır Sorunu'nda Avrupa'nın desteğini almak. | Hukukun üstünlüğü ilk kez kabul edildi. Herkese (Müslim/Gayrimüslim) eşit haklar verildi. |
| Islahat Fermanı (1856) | Sultan Abdülmecid | Paris Barış Konferansı'nda iç işlerimize müdahaleyi önlemek. | Sadece Gayrimüslimlere (azınlıklara) yönelik ayrıcalıklar içerir ("Gâvur" demek yasaklandı vb.). |
| Kanun-ı Esasi (1876) | II. Abdülhamid | Tersane Konferansı kararlarını Osmanlı lehine çevirmek. | Türk tarihinin ilk anayasasıdır. Çift meclis kuruldu, halk ilk kez yönetime katıldı. |
4. Ordu-Siyaset İlişkisi ve Osmanlı'da Darbeler
- 1876 Darbesi: Sultan Abdülaziz'in askeri bürokrasi tarafından tahttan indirilmesidir.
- 31 Mart Vakası (1909): Meşrutiyet rejimine karşı çıkan rejim karşıtı ilk gerici isyandır. Mustafa Kemal'in de kurmay başkanı olduğu Hareket Ordusu tarafından bastırılmış, II. Abdülhamid tahttan indirilmiştir.
- Bâb-ı Âli Baskını (1913): I. Balkan Savaşı'ndaki ağır yenilgiyi bahane eden İttihat ve Terakki Cemiyeti'nin yaptığı hükümet darbesidir. Yönetim tamamen İttihatçıların eline geçmiştir.
ÜNİTE 2: XIX. ve XX. Yüzyılda Değişen Sosyo-Ekonomik Hayat
5. Banko Soru: Geleneksel Osmanlı Ekonomi İlkeleri
Osmanlı'nın sanayileşmesini ve kapitalizme ayak uydurmasını zorlaştıran 3 klasik zihniyet:
- İaşecilik (Provizyonizm): İç piyasada halkın ihtiyaçlarını karşılamak için malın sürekli, kaliteli ve ucuz fiyata bulundurulmasıdır. (Öncelik dışarıya mal satmak değil, içeriyi doyurmaktır).
- Fiskalizm: Devlet hazinesinin her zaman dolu olmasını sağlamak için gelirleri maksimuma çıkarma, giderleri ise minimumda tutma politikasıdır.
- Gelenekçilik: Sosyal ve ekonomik hayatta mevcut dengeleri koruma, eski düzeni aynen devam ettirme ve ani değişiklikleri engelleme ilkesidir. (Eski köye yeni adet getirmeme).
6. Osmanlı'nın Sanayileşme Çabaları
- Yerli esnafı korumak için Islah-ı Sanayi Komisyonu (1863) kuruldu.
- Devlet eliyle fabrikalar (çuha, fes, kundura) açıldı.
- Kalifiye usta yetiştirmek için Sanayi Mektepleri kuruldu.
- Yerli malını özendirmek için ulusal sergiler düzenlendi.
7. Çöküş: Sanayileşme Neden Başarısız Oldu?
Eğer sınavda "Osmanlı ekonomisi neden çöktü?" veya "Esnaf neden battı?" denilirse, şu iki büyük darbeyi mutlaka yazın:
- 1838 Baltalimanı Ticaret Antlaşması: İngiltere ile imzalanan bu antlaşmayla iç gümrük vergileri kaldırıldı. Osmanlı, Avrupa'nın açık pazarı ve ham madde sömürgesi haline geldi. Fabrika mallarıyla rekabet edemeyen yerli esnaf (Loncalar) tamamen çöktü.
- Dış Borçlar ve Duyun-ı Umumiye (1881): Kırım Savaşı'nda alınan borçlar ödenemeyip devlet iflas edince, Avrupalılar Genel Borçlar İdaresi'ni (Duyun-ı Umumiye) kurarak devletin tüm gelirlerine el koydu. Osmanlı ekonomik bağımsızlığını resmen kaybetti.
- Diğer nedenler: Kapitülasyonlar, teknik eleman ve sermaye birikimi eksikliği.